REKOMENDACJE SPOŻYCIA KWASÓW OMEGA-3

Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego (PTP) i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą (PTBnM), dotyczące przeciwdziałaniu stanom niedoborowym wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 w żywieniu kobiet w ciąży, niemowląt i dzieci w Polsce.

Wstęp

imgBiorąc pod uwagę wyniki ostatnich badań (WOBASZ 2005) wskazujących na bardzo niskie spożycie ryb morskich w naszym kraju, w szczególności w kilku rejonach Polski, należy sądzić, iż niewystarczające jest pokrycie zapotrzebowania na niezbędne kwasy tłuszczowe omega-3 tj.: EPA - kwas eikozapentaenowy i DHA - kwas dokozaheksaenowy. Właściwe pokrycie powinno dostarczać tych kwasów na poziomie 0,2 - 0,3% wydatkowanej energii. Polskie Towarzystwo Pediatryczne i Polskie Towarzystwo Badań nad Miażdżycą postanowiły wspólnie podjąć działania mające na celu zapobieganie tym niedoborom w codziennym żywieniu ludzi, szczególnie w populacji kobiet w ciąży, niemowląt i dzieci. Badania podstawowe jak i kliniczne wskazują , że kwas DHA a także innewielonienasycone kwasy tłuszczowe szeregu n-3 mają bezpośredni i znaczący wpływ na rozwój płodowy dziecka oraz jego dalszy dobry stan zdrowia w przyszłości.

Przygotowane przez naszych Ekspertów zalecenia zawierają zarówno podstawowe dane dotyczące biologicznych mechanizmów działania kwasów omega-3 (EPA i DHA), jak i wskazówki praktyczne dla lekarzy pediatrów, lekarzy rodzinnych oraz producentów suplementów i żywności funkcjonalnej.

Biologiczne mechanizmy działania EPA i DHA oraz kliniczne konsekwencje ich niedoborów.

Biologiczne mechanizmy działania EPA i DHA

1. Kwasy omega-3 dostarczone z dietą w odpowiedniej proporcji tj. EPA:DHA 2:3 zostają wbudowane w fosfolipidy błon komórkowych, gdzie m. in. regulują produkcję leukotrienów i prostaglandyn.

2. DHA w mózgu płodu gromadzi się pomiędzy 26 a 40 tygodniem ciąży i wpływa na funkcję neuronów tj. transmisję sympatyczną i odpowiedź bioelektryczną.

3. DHA jest niezbędny dla funkcjonowania rodopsyny i jej stężenia w zewnętrznych pręcikach siatkówki, co ma ścisłe powiązanie z ostrością widzenia.

4. DHA ma istotny wpływ na tkankę kostną płodu i dziecka zwiększając wchłanianie wapnia.

5. Kwasy EPA i DHA wpływają na prawidłową syntezę surfaktantu.

Kliniczne konsekwencje niedoboru EPA i DHA.

1. Stwierdzono, że niedobór DHA może spowodować spowolnienie dojrzewania mózgu i hamować rozwój intelektualny i psychoruchowy dziecka.

2. Wykazano, że niedobór DHA może spowodować zaburzenia widzenia u niemowląt i dzieci.

3. Przypuszcza się, iż niedobór EPA i DHA w żywieniu kobiet w ciąży stanowić zagrożenie życia dla wcześniaków ze względu na możliwość wystąpienia niewydolności oddychania spowodowanej niedoborem surfaktantu.

4. EPA i DHA odgrywają rolę w regulacji odporności na zakażenia wirusowe i bakteryjne.

5. Wstępne badania sugerują, że EPA i DHA mogą mieć wpływ namechanizmy epigenetyczne niektórych chorób, w szczególności na powstawanie cukrzycy typu I.

6. Istnieją pośrednie dowody, że niedobór EPA i DHA w żywieniu dzieci może zwiększać ich nadwrażliwość komórkową na alergeny.

PROPONOWANE ZALECENIA

Eksperci PTP i PTBnM zalecają w codziennym żywieniu kobiet w ciąży łączne spożycie kwasów EPA i DHA od 1,0 do 1,5g. W żywieniu niemowląt najlepszym źródłem LC-PUFA (DHA i ARA) jest pokarm kobiecy, pokrywający zapotrzebowanie na wszystkie składniki odżywcze do 6 m.ż. Zawartość DHA w pokarmie kobiecym podlega wpływom diety matki, jednakże na obecnym etapie nie udokumentowano jednoznacznie wpływu zawartości DHA w diecie matki karmiącej na rozwój niemowlęcia. W przypadku dzieci karmionych sztucznie źródłem tych kwasów mogą być mieszanki suplementowane LC-PUFA, a skład suplementacji jest określony odpowiednimi przepisami obowiązującymi producentów.

W zalecanych dawkach spożycie kwasów omega-3 jest w pełni bezpieczne. Obecnie eksperci proponują wprowadzanie ryb już po ukończeniu 1-go roku życia - warunkiem jest dobra jakość ryb (niska zawartość metali ciężkich) co powinny gwarantować odpowiednie preparaty przeznaczone do żywienia niemowląt. Ostrożnie i z opóźnieniem należy wprowadzać ryby do diety dzieci z rodzin atopowych i w przypadku rozpoznania alergii pokarmowej. Po konsultacji z lekarzem dzieciom do drugiego roku życia można wprowadzić kwasy EPA i DHA w postaci suplementów, ale tylko jako preparaty podlegające kontroli przez odpowiednie władze sanitarne.

Należy zalecić ostrożność w spożywaniu ryb morskich kobietom w ciąży i dzieciom do 7-go roku życia; szczególnie tuńczyk i łosoś nie powinny być częściej spożywane niż 1 raz w tygodniu ze względu na zwiększone ryzyko zatrucia rtęcią i/lub dioksynamii. W tej grupie uzupełnieniem niedoborów w diecie powinny być suplementy o kontrolowanej zawartości EPA i DHA.

Dla dzieci od 7 roku życia zalecane jest spożycie ryb morskich przynajmniej 2 razy w tygodniu w szczególności śledzi, makreli, halibuta, dorsza, sardynek. Dodatkowym cennym źródłem roślinnym kwasów omega-3, mogą być orzechy i produkty otrzymywane z iaren o wysokiej zawartości ALA (alfa-linolenowego).

Suplementy zawierające EPA i DHA są szczególnie wskazane dla dzieci obciążonych rodzinną historią chorób układu krążenia oraz nadwagą i otyłością. Mogą one zapobiegać zaburzeniom gospodarki lipidowej i nadciśnieniu tętniczemu, profilaktyka których stanowi istotę działalności podjętych przez Polskie Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia.

Prezes Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego
Prof. dr hab. med. Krystyna Wąsowska-Królikowska

Prezes Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą
Prof. dr hab. Marek Naruszewicz

EKSPERCI:
Dr hab. med. Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska - PTBnM
Dr hab. med. Piotr Socha - PTP

Rekomendacje Grupy Ekspertów dotyczące spożycia i suplementacji diety kwasami omega-3 w populacji ludzi dorosłych.

Długołańcuchowe kwasy tłuszczowe omega-3: kwas eikozapentaenowy- EPA i dokozaheksaenowy - DHA należą do niezbędnych dla życia człowieka wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Są one głównym składnikiem fosfolipidów błon komórkowych oraz stanowią ok. 36% wszystkich kwasów tłuszczowych mózgu, plemników oraz siatkówki oka. Źródłem tych kwasów w żywieniu ludzi są tłuszcze pochodzące z ryb morskich oraz pstrąga.
W codziennej diecie zdrowego człowieka powinno się znaleźć nie mniej niż 0,5g do 1,5g (średnio 1g/dziennie) kwasów tłuszczowych EPA i DHA.

W badaniach podstawowych wykazano dotychczas następujące mechanizmy biologicznego działania kwasów EPA i DHA, które polegają na:

1. Zmniejszaniu podatności na komorowe zaburzenia rytmu serca, poprzez wpływ na błonowe kanały jonowe i stabilizację elektryczną miocardium.

2. Poprawie funkcji komórek śródbłonka naczyniowego poprzez zwiększenie dostępności tlenku azotu, co ma pośredni wpływ na obniżenie ciśnienia krwi.

3. Hamowaniu agregacji płytek krwi i zmniejszaniu lepkości osocza, co redukuje ryzyko zakrzepicy.

4. Obniżaniu syntezy triglicerydów w wątrobie, co wpływa na lipemię popokarmową.

5. Zmniejszaniu wydzielania cytokin pozapalnych przez monocyty-makrofagi poprzez wpływ na ekspresję czynników transkrypcyjnych PPAR-alfa i gamma.

6. Zmniejszaniu procesu zapalnego gdyż kwas EPA jest prekursorem eikozanoidów oraz wykazuje wpływ hamujący na utlenianie kwasu arachidonowego.

Aby jednak uzyskać korzystne efekty biologiczne dla zdrowia człowieka, proporcja pomiędzy spożyciem kwasów omega-6 ( tłuszcze roślinne ) a kwasów omega-3 w codziennej diecie powinna wynosić 5-6 :1.W badaniach epidemiologicznych i klinicznych wykazano jednoznacznie, że kwasy omega-3 mogą spełniać istotną rolę w profilaktyce i leczeniu:

  • choroby niedokrwiennej serca i udaru mózgu o podłożu zakrzepowo-zatorowym,
  • łagodnego nadciśnienia tętniczego,
  • reumatoidalnego zapalenia stawów,
  • chorób autoimmunologicznych,
  • choroby Crohn’a,
  • niektórych nowotworów, np.: sutka, prostaty i jelita grubego,
  • depresji.

Kardioprotekcyjne działanie kwasów omega-3 uzyskuje się w przypadku dawek około 1g/dz., czyli możliwych do pokrycia przez źródła pokarmowe.Udowodniono, iż kwasy omega-3 zapobiegają śmierci z przyczyn wieńcowych poprzez zmniejszenie ryzyka nagłego zgonu sercowego, a z przeprowadzonej metaanalizy wynika, że kwasy omega-3 przedłużają życie pacjentów podobnie do statyn. Jednak najnowsze badania randomizowane u chorych z wszczepionym kardiowerterem-defibrylatorem, a więc u chorych z najgroźniejszymi zaburzeniami rytmu serca (utrwalony częstoskurcz komorowy, migotanie komór) nie potwierdziły korzyści z suplementacji kwasów omega-3 i stąd w tej grupie pacjentów nie jest polecane dodatkowe podawanie preparatów z tymi kwasami.Kwasy omega-3 zmniejszają agregację płytek krwi, co wydłuża czas krwawienia oraz zwiększa fibrynolizę. Przy podawaniu leków przeciwpłytkowych i przeciwzakrzepowych, co jest bardzo częste u pacjentów kardiologicznych, istnieje niebezpieczeństwo nasilenia krwawień. Stąd nie poleca się u takich pacjentów suplementacji dodatkową dawką kwasów omega-3, przekraczającą 1g/dziennie.

Kwasy omega-3 w dawkach od 2-4g/dziennie w postaci suplementów mogą być stosowane w leczeniu hipertriglicerydemii pod kontrolą lekarza. Należy także podkreślić, że w leczeniu zaburzeń lipidowych, zwłaszcza o charakterze mieszanym (hipercholesterolemia z hipertrójglicerydemią i obniżonym stężeniem HDL) szczególnie korzystne efekty przynosi połączenie terapii statyną lub fibratem ze stosowaniem kwasów omega-3 w codziennej diecie. Wykazano również korzystne efekty kwasów omega-3 w zapobieganiu progresji miażdżycy u kobiet po menopauzie.

Rekomendujemy:
W związku z bardzo niskim spożyciem ryb morskich w populacji polskiej istnieje pilna konieczność nasilenia akcji edukacyjnej w celu uzyskania wzrostu spożycia kwasów EPA i DHA w codziennych dietach do optymalnego poziomu 1 grama dziennie. W grupach podwyższonego ryzyka chorób układu krążenia, nowotworowych i reumatoidalnych oraz chorób neurodegeneracyjnych należy w miarę możliwości zwiększyć zawartość kwasów EPA i DHA do 1,5grama dziennie. Podstawowym źródłem obu tych kwasów powinny być ryby morskie, a w szczególności śledzie, makrela, łosoś, dorsz, flądra, halibut, a ich spożycie powinno stanowić 2 posiłki tygodniowo. W przypadku niemożności spełnienia tych zaleceń należy stosować suplementy kwasów EPA i DHA o zdeklarowanej ich zawartości w preparatach.

Prof. dr hab. Marek Naruszewicz
Dr hab. med. Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska
Prof. dr hab. med. Zdzisława Kornacewicz-Jach
Prof. dr hab. med. Anna Członkowska
Prof. dr hab. med. Andrzej Januszewicz
Prof. dr hab. med. Andrzej Steciwko